पोलीस प्रशिक्षण केंद्र नानवीज दौंड येथे श्री बी.के.उपाध्याय सर यांचे ताणतणाव व्यावस्थापन ,योगा, न्यूरासायन्स यांचे या विषयावर मार्गदर्शन करण्यात आले ,तसेच माननीय श्री. रमेश चोपडे , म.पो.से.प्राचार्य पोलीस प्रशिक्षण केंद्र, नानवीज दौंड,तसेच श्री.रघुनाथ शिंदे, उपप्राचार्य पोलीस प्रशिक्षण केंद्र, नानवीज दौंड सर्व अंतर वर्ग, बाह्य वर्ग पोलीस अधिकारी, प्रशिक्षक ,तसेच सत्र क्रमांक ४८ आणि ४९ मधील नवप्रविष्ठ पोलीस प्रशिक्षणार्थी उपस्थित होते.

१. ताण-तणाव व्यवस्थापन
ताण (Stress) म्हणजे एखाद्या आव्हानात्मक परिस्थितीला शरीर आणि मेंदूची दिलेली प्रतिक्रिया.
ताणाच्या वेळी शरीरात Adrenaline आणि Cortisol यांसारखे हार्मोन्स वाढतात. त्यामुळे:
हृदयाची गती वाढते
श्वास वेगवान होतो
स्नायूंमध्ये ताण येतो
लक्ष धोक्याकडे केंद्रित होते
थोडा ताण कामगिरी सुधारू शकतो; पण दीर्घकाळ राहणारा ताण झोप, एकाग्रता, मूड आणि शारीरिक आरोग्यावर परिणाम करू शकतो.
ताण कमी करण्यासाठी:
नियमित व्यायाम
पुरेशी झोप
नियंत्रित श्वसन
ध्यान/माइंडफुलनेस
कामाचे योग्य नियोजन
कुटुंबीय व मित्रांशी संवाद
कॅफीन/निकोटीनचे अतिसेवन टाळणे
२. योगाचा ताणावर परिणाम
योगामध्ये आसन + प्राणायाम + ध्यान यांचा समावेश होतो.
नियमित योगामुळे:
शरीरातील स्नायूंचा ताण कमी होण्यास मदत होते
श्वासावर नियंत्रण वाढते
मन शांत करण्यास मदत होते
शरीराची लवचिकता आणि संतुलन सुधारते
झोपेची गुणवत्ता सुधारण्यास मदत होऊ शकते
सोपे श्वसन तंत्र:
नाकाने हळू श्वास घ्या → 4 सेकंद
हळू श्वास सोडा → 6 सेकंद
असे 5–10 मिनिटे करा.
३. न्यूरोसायन्स म्हणजे काय?
Neuroscience म्हणजे मेंदू आणि मज्जासंस्थेचा वैज्ञानिक अभ्यास.
ताणाच्या परिस्थितीत Amygdala धोक्याची प्रतिक्रिया निर्माण करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावते, तर Prefrontal Cortex निर्णयक्षमता, नियोजन आणि भावनांवर नियंत्रण ठेवण्यात महत्त्वाचा असतो.
सततच्या ताणामुळे आपली fight-or-flight response वारंवार सक्रिय होऊ शकते. त्यामुळे शरीराला “धोका संपला” अशी विश्रांतीची अवस्था मिळणे महत्त्वाचे आहे.
४. योग + न्यूरोसायन्सचा संबंध
सोप्या भाषेत:
ताण → Amygdala सक्रिय → शरीर alert mode मध्ये
तर,
हळू श्वसन + योग + ध्यान → शरीराची relaxation response सक्रिय होण्यास मदत → मन शांत → एकाग्रता सुधारण्यास मदत
यामुळे मन–शरीर–श्वास यांचा समन्वय महत्त्वाचा ठरतो.
५. रोजची 15 मिनिटांची पद्धत
5 मिनिटे: हलके योगासन/Stretching
5 मिनिटे: हळू, नियंत्रित श्वसन
5 मिनिटे: शांत बसून Mindfulness/ध्यान
यासोबत नियमित झोप, व्यायाम आणि संतुलित आहार ठेवला तर ताण व्यवस्थापनासाठी चांगली दिनचर्या तयार होऊ शकते.
थोडक्यात सूत्र:
🧠 मेंदू शांत → श्वास नियंत्रित → शरीर रिलॅक्स → निर्णयक्षमता व एकाग्रता सुधारण्यास मदत.